14 विद्या आणि 64 कला – 14 Vidya list in Marathi

विद्या आणि कला – 14 Vidya list in Marathi

प्राचीन हिंदू धर्मग्रंथ रामायण व महाभारत, पोथी-पुराण आणि  आणि हिंदू आध्यात्मिक ग्रंथा मध्ये आपल्याला माहीत असेल की 14 विद्या आणि चौसष्ट 64 कलां बाबत सविस्तर लिहल गेल आहे आणि आज बरेचजन ह्या कला व  विद्याबाबत माहिती घेण्यास इच्छ्युक असतात

तर आपण थोड बेसिक माहिती पाहुयात . 14 विद्या ह्या-

  • वेद-4
  • उपवेद -4
  • वेदांग -6-हयापसून तयार झालेल्या आहेत

प्राचीन हिंदू धर्मग्रंथत अनादी काळापासून वर्णन केलेल्या चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला खालीलप्रमाणे आहेत.

4 वेद खालीलप्रमाणे आहेत:-

  • ऋग्वेद :3500 वर्षांपेक्षा जास्त प्राचीन असलेल्या ऋग्वेदत 1017 सूक्त आहेत असून हे जगातील सर्वात जुने शास्त्र मानल जाते.
  • यजुर्वेद: यज्ञ आणि त्या बाबतच्या सर्व विधी बाबत यजुर्वेदात सविस्तर माहिती देण्यात आलेली आहे  तसेच यात तत्वज्ञानाचे वर्णन असून . मूलभूत ज्ञान, म्हणजे रहस्य ज्ञान, ब्राह्मण, आत्मा, देव ह्या बाबत यात सखोल ज्ञान ज्ञात आलेले आहे ,
  • सामवेद :सर्वात महत्वाचा असा हा वेद असून चार ही वेदात ह्यास जास्त महत्व आहे चार वेदांमध्ये सामवेद. सामवेद भारताच सर्वात जुन शास्त्र आहे तसेच हा सर्वात लहान ग्रंथ आहे,
  • अथर्वेदः हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र व  सर्वोच्च मानल्या जाणार्‍या ग्रंथात व वेदात  अथर्वेद चौथ्या क्रमांक वर मानल जाते

4 उपवेद माहिती खालील दिल्या प्रमाणे:-

हिंदू धर्मात शास्र्त्रा त विद्या आणि कला यांच्यात फरक सांगितलेला आहे . दोन प्रकारचच्या  विद्या  असतात , एक परा आणि दुसरी अपरा , यात ही अनेक प्रकारच्या विद्यांच्या समावेश आहे . त्याच प्रमाणे हिंदू धर्मात  दोन प्रकारच्या कला देखील  सांगितलेल्या आहेत .

पहिली सांसारिक कला आणि दुसरी आध्यात्मिक कला. त्याबद्दल थोडक्यात आपण माहिती घेवूयात-14 Vidya list in Marathi

जगात असे बरेच संत किंवा महात्मे होवून गेलेत  त्यांना या प्रकारच्या विद्या अवगत आहेत  ह्या ज्ञांनच्या या बळावर ते भूतकाळ व भविष्या बाबत सांगत आणि त्या जोरावर ते  जादू टोणा तसेच चेटूक करण्याच शिकेलले असतात

  1. व्याकरण शिक्षण, कलपा, , निरुक्त , छंद , कर्मकांड , वास्तू, अयुर्वेद, वेद, विधी, ज्योतिष, सामुद्रिक शास्त्र, , धनुर्विद्या इ. हे काही पारा विद्याची उदाहरण
  1. तसेच जीवन, , संमोहन, जादू, , उपकरणे, मंत्र, , चौकी बांधणे, सूक्ष्म शरीरातून बाहेर पडणे, मागील जन्माचे ज्ञान, अंतर्ध्यान, संन्यास, संजीवनी विद्या ह्या काही अपरा विद्या होत

सहा वेदांगे

  • १. व्याकरण- भाषेतील शब्दांच्या व्यवहाराचे शास्त्र.
  • २. ज्योतिष- ग्रहगती तथा सामुद्रिक जाणण्याची विद्या.
  • ३. निरुक्त- वेदांतील कठीण शब्दांचे अर्थ सांगणारे शास्त्र.
  • ४. कल्प- धार्मिक विधी- व्रतांचे वर्णन करणारे शास्त्र.
  • ५. छंद- शब्दांची गानयोग्य रचना व काव्यवृत्ताचे ज्ञान.
  • ६. शिक्षा- शिक्षण, अध्यापन व अध्ययन.,न्याय,मीमांसा, पुराणे,धर्मशास्त्र.

64 कला –14 Vidya list in Marathi

  1. पानक रस तथा रागासव योजना – पेय व मदिरा तयार करणे.
  2. धातुवद- कचे पक्की , धातू व मिश्रधातू वेगळे करणे.
  3. दुर्वाच योग- कठीण शब्दांचा अर्थ समजणे .
  4. आकर ज्ञान – खाणींविषयी अंतर्गत सखोल ज्ञान असणे.
  5. वृक्षायुर्वेद योग- उपवन, उद्यान बनविणे.
  6. पट्टिका वेत्रवाणकल्प- नवार, सुंभ, वेत इत्यादींनी खाट विणणे.
  7. वैनायिकी विद्याज्ञान- शिष्टाचार व विनय यांचे ज्ञान असणे.
  8. व्यायामिकी विद्याज्ञान- व्यायामाचे ज्ञान असणे.
  9. वैजापिकी विद्याज्ञान- विजय मिळविणे.
  10. शुकसारिका प्रलापन- पक्ष्यांची बोली समजणे .
  11. अभिधान कोष छंदोज्ञान- शब्द व छंद यांचे ज्ञान घेणे .
  12. वास्तुविद्या- महाल, भवन, राजवाडे, सदन बांधकामा बद्दल .
  13. बालक्रीडाकर्म- लहान मुलांचे मनोरंजन करणे.
  14. चित्रशब्दापूपभक्षविपाक क्रिया- पाकक्रिया, स्वयंपाक करणे.
  15. पुस्तकवाचन- पुस्तके व ग्रंथ वाचणे.
  16. आकर्षण क्रीडा- आकर्षित करणे.
  17. कौचुमार योग- कुरुप व्यक्तीला सुंदर बनविणे.
  18. हस्तलाघव- हस्तकौशल्य व कलेची कामे करणे.
  19. प्रहेलिका – कोटी, उखाणे वा काव्य हयातून प्रश्न विचारणे.
  20. प्रतिमाला – अंत्याक्षराची योग्यता ठेवणे.
  21. काव्यसमस्यापूर्ती – अर्धे काव्य पूर्ण करणे.
  22. भाषाज्ञान – देशी-विदेशी भाषा ज्ञान असणे.
  23. चित्रयोग – चित्रे काढून रंगविणे.
  24. कायाकल्प – वृद्ध व्यक्तीला तरुण करणे.
  25. माल्यग्रंथ विकल्प – वस्त्रप्रावरणांची योग्य निवड करणे.
  26. गंधयुक्ती – सुवासिक गंध वा लेप यांची निर्मिती करणे.
  27. यंत्रमातृका – विविध यंत्रांची निर्मिती करणे.
  28. अत्तर विकल्प – फुलांपासून अर्क वा अत्तर बनविणे.
  29. संपाठय़ – दुसऱ्याचे बोलणे ऐकून जसेच्या तसे म्हणणे.
  30. धारण मातृका – स्मरणशक्ती वृद्धिंगत करणे.
  31. छलीक योग- चलाखी करून हातोहात फसविणे.
  32. वस्त्रगोपन- फाटकी वस्त्रे शिवणे.
  33. मणिभूमिका – भूमीवर मण्यांची रचना करणे.
  34. द्यूतक्रीडा – जुगार खेळणे.
  35. पुष्पशकटिका निमित्त ज्ञान – प्राकृतिक लक्षणाद्वारे भविष्य सांगणे.
  36. माल्यग्रथन – वेण्या, पुष्पमाला, हार, गजरे बनविणे.
  37. मणिरागज्ञान – रंगावरून रत्नांची पारख करणे वा ओळखणे.
  38. मेषकुक्कुटलावक – युद्धविधी- बोकड, कोंबडा इ.च्या झुंजी लावणे.
  39. विशेषकच्छेद ज्ञान – कपाळावर लावायच्या तिलकांचे साचे करणे.
  40. क्रिया विकल्प – वस्तूच्या क्रियेचा प्रभाव उलटविणे.
  41. मानसी काव्यक्रिया – शीघ्र कवित्व करणे.
  42. आभूषण भोजन – सोन्या-चांदी वा रत्नामोत्यांनी काया सजवणे.
  43. केशशेखर पीड ज्ञान – मुकुट बनविणे व केसात फुले माळणे.
  44. नृत्यज्ञान – नाचाविषयीचे शास्त्रोक्त सखोल ज्ञान असणे.
  45. गीतज्ञान – गायनाचे शास्त्रीय सखोल ज्ञान असणे.
  46. तंडुल कुसुमावली विकार – तांदूळ व फुलांची रांगोळी काढणे.
  47. केशमार्जन कौशल्य – मस्तकाला तेलाने मालीश करणे.
  48. उत्सादन क्रिया – अंगाला तेलाने मर्दन करणे.
  49. कर्णपत्र भंग – पानाफुलांपासून कर्णफुले बनविणे.
  50. नेपथ्य योग – ऋतुकालानुसार वस्त्रालंकाराची निवड करणे.
  51. उदकघात – जलविहार करणे. रंगीत पाण्याच्या पिचकारी करणे.
  52. उदकवाद्य – जलतरंग वाजविणे.
  53. शयनरचना – मंचक, शय्या व मंदिर सजविणे.
  54. चित्रकला – नक्षी वेलवुट्टी व चित्रे काढणे.
  55. पुष्पास्तरण – फुलांची कलात्मक शय्या करणे.
  56. नाटय़अख्यायिका दर्शन – नाटकांत अभिनय करणे.
  57. दशनवसनांगरात – दात, वस्त्रे, काया रंगविणे वा सजविणे.
  58. तुर्ककर्म – चरखा व टकळीने सूत काढणे.
  59. इंद्रजाल – गारुडविद्या व जादूटोणा यांचे ज्ञान असणे.
  60. तक्षणकर्म – लाकडावर कोरीव काम करणे.
  61. अक्षर मुष्टिका कथन – करपल्लवीद्वारे संभाषण करणे.
  62. सूत्र तथा सूचीकर्म – वस्त्राला रफू करणे.
  63. म्लेंछीतकला विकल्प – परकीय भाषा ठाऊक असणे.
  64. रत्नरौप्य परीक्षा – अमूल्य धातू व रत्ने यांची पारख करणे.

 नक्की वाचा – नक्षत्रांची संपूर्ण माहिती

1 thought on “14 विद्या आणि 64 कला – 14 Vidya list in Marathi”

Leave a Comment